Status. Bardzo nieliczny gatunek osiadły. Na początku XXI wieku liczebność cietrzewia w całym regionie przypuszczalnie nie przekraczała 60-80 osobników.

Rozmieszczenie i liczebność. Liczniejsze stanowiska tego gatunku zachowały się głównie w północno-wschodniej części regionu, ale i tam liczebność zmniejsza się gwałtownie. Na początku lat 90. tokujące cietrzewie stwierdzono na północy regionu (Równina Kurpiowska), w części południowo-zachodniej (Dolina Białobrzeska) oraz na izolowanym stanowisku w części środkowo-wschodniej (Równina Łukowska). Na poligonie "Jagodne" w obrębie kompleksu leśnego "Kryńszczak" koło Łukowa, stwierdzono w roku 1990 jednego koguta (Rzępała i Mitrus 1995). Ostatnia obserwacja cietrzewi z doliny Bugu pochodzi również z roku 1990 (Chmielewski et. al. 2004). W dolinie Narwi pod Nowogrodem widziano samicę w roku 1993 (M. Rzępała). W połowie lat 90. znane były 22 stanowiska występowania cietrzewia w regionie, natomiast kontrole przeprowadzone w latach 1997-2000 wykazały istnienie tylko ośmiu tokowisk. Niewykluczone było również występowanie cietrzewi na szeroko pojętej i niesprecyzowanej "Wysoczyźnie Siedleckiej" w 1. połowie lat 90., skąd wykazano jego obecność w 7 obwodach łowieckich (Kamieniarz 2002). Jednak podawana dla tego obszaru w roku 1994 liczba 50 osobników prawdopodobnie jest zawyżona ze względu na opieranie się wyłącznie na sprawozdawczości łowieckiej. Na podstawie danych z obwodów łowieckich można przyjąć występowanie cietrzewia na początku lat 90. również w Puszczy Białej, choć dane ornitologiczne tego nie potwierdzają (Dmoch et al. 2003).

W końcu XX w. wiarygodne informacje o stałym występowaniu cietrzewi pochodziły tylko z północnej części regionu: Równiny Kurpiowskiej i poligonu wojskowego "Czerwony Bór". Najwcześniejsze dane z kompleksu leśnego Czerwony Bór prawdopodobnie zawarte są w pracy Fruzińskiego (1969), który podaje ok. 300 os. zasiedlających "halizny boru świeżego i boru suchego" w leśnictwie Szumowo. Późniejsze informacje z tego terenu dotyczą lat 1994-1996, kiedy to odnotowano tam ok. 20 samców (A. Górski ). Poranne kontrole tokowisk na tym obszarze w roku 2000 wykazały już tylko 6-8 samców (Z. Kasprzykowski, A. Goławski). Na Równinie Kurpiowskiej w połowie lat 90. istniało jeszcze 14 stanowisk cietrzewi. Najliczniej gatunek ten zasiedlał Dolinę Omulwi, gdzie znajdowały się 4 tokowiska skupiające w roku 1991 łącznie 29 samców (Kasprzykowski i Goławski 2000). W czasie kontroli pięciu ostoi w miesiącach wiosennych okresu 1998-2000 stwierdzono głównie pojedyncze osobniki. Na tym tle wyjątkowa jest obserwacja 10 samców w styczniu 2000 roku na Bagnie "Karaska" (A. Goławski).

Trend. Do lat 70. XX wieku cietrzew licznie występował na Nizinie Mazowieckiej, choć w XIX wieku był częściej stwierdzany we wschodniej części regionu (Taczanowski 1882, Tomiałojć 1990). Gwałtowny spadek liczebności zaczęto obserwować na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Zanikanie tokowisk nasiliło się zwłaszcza w południowej i środkowej części Niziny Mazowieckiej. Najwcześniejsze informacje o liczebności cietrzewia w tym regionie pochodzą z lat 60. XX w. Cietrzewie podawano wówczas z powiatów: Radzyń Podlaski – 30 os., Łuków – 30 os., Kolno w nadleśnictwach: Lipniki – 80 os. i Nowogród – ponad 100 os.), Łomża w leśnictwie Miastkowo – ok. 200 os., i Zambrów w leśnictwie Szumowo – 100 os. (Fruziński 1969a, 1969b). Z tego okresu pochodzą również informacje o istnieniu kilka tokowisk na obszarze Puszczy Kampinoskiej (Cygan et al. 2004). Łączną liczebność cietrzewia w połowie ubiegłego wieku można szacować na 2000-3000 osobników. Dekadę później cietrzew występował już głównie w części wschodniej regionu (Tomiałojć 1990). Na przełomie lat 70. i 80. zanikły tokowiska w środkowej i południowej części regionu, choć w tym czasie ich liczbę szacuje się na około 100. Inwentaryzacja wykonana w roku 1997 w dawnych powiatach zwoleńskim i radomskim nie wykazała obecności tego gatunku, choć w roku 1961 notowano tam odpowiednio 40 i 3, zaś w roku 1971 – 34 i 0 (Chmielewski i Fijewski 2000).

Na zachód od Wisły gatunek ten w latach 80. występował jeszcze w Puszczy Kampinoskiej oraz w dolinie Pilicy, a w Puszczy Kozienickiej w roku 1978 inwentaryzacja wykonana przez myśliwych miała wykazać aż 50 osobników (Pomarnacki 1979). Na terenie Kampinoskiego Parku Narodowego ostatnie tokujące samce stwierdzono w roku 1983 w pobliżu bagna Łuże, zaś zalatujące osobniki notowano do roku 1995 (Cygan et al. 2004). Na wschód od Tomaszowa Maz. i w okolicach Nowego Miasta (dolina Pilicy) tokujące cietrzewie wykryto na 8 stanowiskach, z czego tylko jedno (2 tokujące samce) dotrwało do początku lat 90. (J. Sosnowski). Jednakże w roku 2005 w tej części regionu obserwowano jednego cietrzewia  w dolinie Drzewiczki pod Odrzywołem. Również w centralnej części regionu obserwowano zanikanie stanowisk – na Nizinie Środkowomazowieckiej po raz ostatni cietrzewie stwierdzono pod Garwolinem w roku 1976 (G. Kotas). Wyniki dokładnego monitoringu obrazujące tempo spadku liczebności opisano w odniesieniu do największych ośmiu ostoi zlokalizowanych w tej części regionu (Kasprzykowski 2002). Pod koniec lat 80. i na początku lat 90. stwierdzano tam od 13 do 37 osobników obu płci. W roku 1998 liczebność cietrzewi w pięciu ostojach wynosiła już tylko od 1 do 6 osobników, a na trzech pozostałych – w latach 1998-2000 nie wykryto obecności tego gatunku. Wraz ze spadkiem liczebności w ostojach tego gatunku, malała liczba samców obserwowanych na poszczególnych tokowiskach. Na początku lat 90. notowano od 8 do 20 samców tokujących w jednym miejscu ze średnią wynoszącą 8,2 os./tokowisko, natomiast w roku 1998 największe tokowisko liczyło 4 samce, a na pozostałych przebywały pojedyncze ptaki (średnia 1,8 os). Porównanie danych z lat 1990 i 1998 wykazało zmniejszenie się populacji cietrzewi w omawianych ośmiu ostojach o prawie 80% (do 17-19 ptaków). Tempo wymierania tej kurpiowskiej populacji wynosiło przeciętnie 10-13% rocznie. W okresie 25 lat (1975-2000) liczba czynnych tokowisk zmniejszyła się o 92%.

Środowisko. Cietrzew na Nizinie Mazowieckiej związany był głównie ze terenami podmokłymi charakteryzującymi się dużą mozaiką środowisk. Na Równinie Kurpiowskiej ostoje tego gatunku były zlokalizowane w dolinach rzecznych bądź torfowiskach wysokich i odznaczały się obecnością ekstensywnie użytkowanych łąk i pastwisk. Innym typem środowiska, który cietrzewie zasiedlały najdłużej były rozległe poligony wojskowe. Wykorzystywały wczesne stadia sukcesyjne spowodowane częstymi pożarami oraz okresowym przerzedzaniem drzewostanu. W centralnej części regionu cietrzewie spotykano w strefie przejścia lasu w inny otwarty ekosystem. Były to skraje kompleksów leśnych bądź śródleśne polany borów sosnowych. Wspólnymi cechami wszystkich preferowanych środowisk była obecność zwartych i trudno dostępnych zakrzewień lub zadrzewień składających się m.in. z wierzb i brzóz – wykorzystywanych jako schronienia i żerowiska w okresie pozalęgowym.

Zbigniew Kasprzykowski

Literatura
Chmielewski S., Fijewski Z. 2000. Liczebność i rozmieszczenie cietrzewia Tetrao tetrix na Kielecczyźnie w roku 1997. Not. Orn.: 246-249.
Chmielewski S., Dombrowski A., Smoleński T., Zawadzki J. 2004. Awifauna lęgowa doliny dolnego Bugu. Kulon 9: 3-37.
Cygan J.P., Kowalski M., Olech B., Sierakowski K., Wasilewski A. 2004. Awifauna lęgowa. Kampinoski Park Narodowy. Tom 1. pp.: 621-636
Dmoch A., Cieśluk P., Godlewski M., Kozik R., Wyszyński R. 2003. Awifauna wschodniej części Puszczy Białej. Kulon 8: 15-45.
Fruziński B. 1969a. Rozmieszczenie cietrzewia (Lyrurus tetrix) w województwie białostockim. Prace Kom. Nauk Rol. i Kom. Nauk Leśn. PTPN, 28: 83-108.
Fruziński B. 1969b. Rozmieszczenie cietrzewia (Lyrurus tetrix) w województwie lubelskim. Prace Kom. Nauk Rol. i Kom. Nauk Leśn. PTPN t. XXVIII, 109-125.
Kamieniarz R. 2002. Cietrzew. Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników. Świebodzin, ss. 120.
Kasprzykowski Z., Goławski A. 2000. Awifauna doliny środkowej i dolnej Omulwi. Kulon 5: 45-59.
Kasprzykowski Z. 2002. Decline of the Black Grouse Tetrao tetrix population in central-eastern Poland. Vogelwelt 123: 253-258.
Pomarnacki L. 1979. Dzień Myśliwski Puszczy Kozienickiej. Łowiec Polski 6: 5.
Rzępała M., Kasprzykowski Z., Goławski A., Górski A., Dmoch A. 1999. Awifauna Doliny Dolnej Narwi. Not. Orn. 40: 23-44.
Taczanowski W. 1882. Ptaki krajowe. I. Kraków.
Tomiałojć L. 1990. Ptaki Polski. Rozmieszczenie i liczebność. PWN. Warszawa.

Pogoda w regionie - stacja klimatyczna Inowłódz

Ilość odwiedzin

1701606
DzisiajDzisiaj24
WczorajWczoraj307
TydzieńTydzień24
MiesiącMiesiąc6947
M-STO