Status. Skrajnie nieliczny gatunek lęgowy i przelotny. W czasie inwentaryzacji w roku 2005 wykazano 35-39 par.

KraskaŚrodowisko. Kraska preferowała tereny otwarte o urozmaiconej strukturze. Szczególnie chętnie zasiedlała mozaikę pastwisk i łąk na granicy z gruntami ornymi, w pobliżu niewielkich fragmentów lasów lub kęp zadrzewień. Takie siedliska były zajmowane zarówno w krajobrazie rolniczym (polno-leśnym), jak i mineralnych dolinach rzek i większych cieków oraz w sąsiedztwie kompleksów leśnych (zwłaszcza borów). Na obszarach tych, głównie ze względu na mało urodzajne gleby, przeważało ekstensywne rolnictwo. Środowiska o powyższych cechach zachowały się na rozległym obszarze Równiny Kurpiowskiej, na której występuje kraska obecnie. Rzadziej zasiedlała wyjątkowo rozległe polany osadnicze w dużych kompleksach leśnych. Niegdyś gniazdowała także na otwartych terenach rolniczych z przewagą gruntów ornych w sąsiedztwie alei lub szpalerów starych drzew liściastych.

Kraski najczęściej zasiedlały dziuple po dzięciole zielonym, następnie czarnym oraz dziuple naturalne a najrzadziej wykazywano jej lęgi w budkach lęgowych. Stwierdzano też przypadki gniazdowania w norach w żwirowych skarpach, np. w Puszczy Pilickiej (J. Sosnowski). Ostatnio odnotowano lokalnie zasiedlanie budek lęgowych, np. 4 pary przystąpiły w roku 2006 do lęgów w budkach, szczęśliwie wyprowadzając potomstwo (Rzępała i Górski 2006). 

Rozmieszczenie i liczebność. W roku 2005 największa populacja licząca 33-37 par zasiedlała Równinę Kurpiowską (Górski 2005). Pod Kozienicami na skraju doliny Wisły gniazdowała tylko jedna para (M. Rębiś), ponadto jedna para nielęgowa, ale stacjonarna w ciągu 2 miesięcy (maj-czerwiec) na skraju Puszczy Kampinoskiej pod Nowym Polesiem (gm. Leoncin), jednak nie pojawiła się tu w roku 2006 (S. Trzaskowski i T. Hryniewiecki). Spotykano również nielęgowe, pojedyncze ptaki w miejscach dawnego gniazdowania, np. 16.08.2005 pod Nową Osuchową w Puszczy Białej (A. Dmoch) oraz 20.07.2005 koło Odrzywołu pod Przysuchą (J. Tabor).

MapaPoza stałym rejonem gniazdowania we wschodniej części Równiny Kurpiowskiej, ostatnio tylko sporadycznie spotykano pojedyncze lęgowe pary w północnej i zachodniej części tego mezoregionu, np. w roku 2003 para lęgowa na skraju doliny Szkwy ok. 6 km na wschód od wsi Dąbrowy (J. Drężek). Obecnie są tam spotykane tylko przelotne, pojedyncze ptaki, np. 1 maja 2005 pod wsią Wolkowe (Z. Bałdyga) lub ptaki stacjonarne bez partnera. Takiego samca, intensywnie tokującego od początku czerwca do końca lipca 2006, odnotowano pod wsią Wolkowe (A. Dombrowski) a innego w czerwcu 2006 pod Baranowem (Z. Bałdyga).

Zmiany rozmieszczenia i liczebności. Brak jest precyzyjnych ocen liczebności i danych o rozmieszczeniu kraski na Nizinie Mazowieckiej przed rokiem 1984. W XIX wieku była kraska szeroko rozpowszechnionym gatunkiem (Taczanowski 1882). Jeszcze w latach 60. i 70. XX w. nadal była często spotykana i występowała we wszystkich mezoregionach, unikając obszarów silnie zurbanizowanych, dużych zwartych kompleksów leśnych i większych terenów podmokłych. Na podstawie nielicznych obserwacji prowadzonych w tym okresie można oszacować, że kraska w optymalnym dla tego gatunku krajobrazie była wówczas ptakiem średnio licznym, a nielicznym na terenach suboptymalnych. Proces wymierania nasilił się w końcu lat 70. XX w. W tym okresie liczebność kraski wynosiła przypuszczalnie 350-500 par lęgowych. Jednak już wówczas zaprzestała gniazdowania w zachodniej części regionu, a w środkowej i południowej jej występowanie miało charakter wyspowy (Dombrowski et al. 1998). Na obrzeżach Puszczy Kampinoskiej występowała pospolicie jeszcze w połowie lat 1950. (Andrzejewski et al. 1957). Ostatnie obserwacje z okresu lęgowego pochodzą z początku lat 90. XX w., a ostatniego tokującego ptaka stwierdzono w roku 1993 w pobliżu wsi Górki (A. Olszewski). W maju 1995 r. znaleziono pióra kraski ogryzione przez ssaka (Cygan et al. 2004).

KraskaDla czterech głównych mazowieckich populacji kraski dysponujemy danymi pozwalającymi prześledzić zmiany jej liczebności, w niektórych przypadkach nawet od początku lat 80. Na Równinie Kurpiowskiej pod koniec lat 1980. gniazdowało ok. 90 par (Dombrowski et al. 1998), w roku 1995 stwierdzono wyraźny spadek do 61-68 par (Górski et al. 1995), zaś w roku 1997 odnotowano tylko 57-65 par (A. Górski). W mazowieckiej części Puszczy Pilickiej w roku 1982 stwierdzono 33 pary, 18 par w roku 1987, 10 par w latach 1991-94 i 9 par w 1995r. (Sosnowski i Chmielewski 1997). W Puszczy Kozienickiej w latach 1978-81 odnotowano 11 par (Cieślak i Piasecki 1981), w końcu lat 80. przebywało tu 7-8 par (Sosnowski i Chmielewski 1997), a w latach 1995–97 zaledwie 5 par (Rębiś 1998). W Puszczy Białej odnotowano wyraźny spadek liczebności: 1985-90 (30-35 par), 1995 (8-12 par), a w 1997 tylko 6 par lęgowych (Dmoch i Dombrowski 1998).

W latach 80. i na początku lat 90. obserwowano wiosną stadka ptaków nielęgowych (o nie ustalonym wieku), np. 28.06.1988 pod Myszyńcem 6 os. (A. Dombrowski, J. Łuczak), 12.07.1987, aż 8 os. w Puszczy Białej (Dmoch i Dombrowski 1998), czy też 8.06.1992 - 6 os. kolo miejscowości Siwiki (gm. Zbójna, woj. podlaskie – A. Górski).

W latach 1985-88 mazowiecką populację kraski oszacowano na 164-200 par lęgowych, a najważniejszymi obszarami jej występowania były wówczas: Równina Kurpiowska, Puszcza Biała, Puszcza Pilicka, dolina Bugu i Narwi oraz północna część Niziny Południowopodlaskiej (Dombrowski et al. 1998).W tym czasie przestała gniazdować w otwartym krajobrazie rolniczym.

W latach 1991-96 liczebność kraski na Mazowszu wynosiła 87-97 par. Zaobserwowano jej zanik na dotychczasowych stanowiskach w dolinach Narwi i Bugu. Największa populacja zasiedlała Równinę Kurpiowską (61-68 par w roku 1995; Dombrowski et. al. 1998, z największą (18) liczbą par w dolinie Pisy; A. Górski i C. Kazało).

KraskaInwentaryzacja połączona z oceną liczebności w skali całego regionu wykonana w roku 1998, wykazała 54-69 par, z tego 48-55 par na Nizinie Północnomazowieckiej i 6-14 par na Nizinie Południowomazowieckiej (rycina xx). Najliczniejsza populacja gniazdowała na Równinie Kurpiowskiej: 44-51 par lęgowych (A. Górski), a znacznie mniejsza (4 pary) – w Puszczy Białej (Dmoch et al. 2003) oraz w Puszczy Kozienickiej – 4 pary (M. Rębiś). Ponadto kraska występowała w Puszczy Pilickiej: 3-10 par (J. Sosnowski, J. Tabor). Zaskakujący był przypadek ponownego gniazdowania jednej pary na Niz. Południowopodlaskiej, na skraju doliny Bugu pod Janowem Podlaskim w roku 1999 (W. Duklewski). W latach 2002-2004 kraska zasiedlała tylko 2 makroregiony: Nizinę Północnomazowiecką z największą populacją na Równinie Kurpiowskiej; A. Górski i tylko 1 parą w Puszczy Białej; (Dmoch et al. 2003) oraz Nizinę Środkowomazowiecką (4 pary na skraju doliny Wisły pod Kozienicami; M. Rębiś).

Przyczyny zmian liczebności. Przyczyny spadku liczebności populacji lęgowej kraski nie są dokładnie rozpoznane. Z pewnością za ten trend, w tak dużej skali przestrzennej nie był odpowiedzialny zanik miejsc dogodnych do gniazdowania. Wskazuje na to wynik eksperymentu z wywieszeniem 50 budek lęgowych w roku 1989 w Puszczy Białej. Żadna z nich nie była zasiedlona (Dmoch i Dombrowski 1998, A. Dmoch, A. Dombrowski, T. Wiewiórko), a podobne działania w innych rejonach nie powstrzymały postępującego spadku i w efekcie całkowitego zaniku populacji tak w Puszczy Białej jak i w innych rejonach. Ponadto spadek liczebności odnotowano na terenach obfitujących w naturalne dziuple po dzięciole zielonym i czarnym, np. w dolinie Wisły, Bugu, Narwi lub w zachodniej i środkowej części Równiny Kurpiowskiej (Dombrowski et al. 1998).

Przyczyn spadku liczebności kraski, postępującego już od kilku dekad na tak rozległym obszarze, należy poszukiwać poza granicami regionu, przypuszczalnie na trasach wędrówek i/lub zimowiskach. Nie jest tez wykluczony negatywny wpływ zmian klimatycznych (mokre i chłodne miesiące późną wiosną i latem). Natomiast w ostatnich latach do najważniejszych negatywnych czynników zaliczyć należy zarówno zanik dziuplastych drzew jak i postępujące inne czynniki: zaorywanie pastwisk, zabudowa siedlisk żerowiskowych kraski domkami letniskowymi, zalesianie otwartych terenów oraz wpływ kuny leśnej i domowej (Rzępała i Górski 2006).

Zagęszczenie. Najwyższe zagęszczenia lęgowej populacji na wielkoobszarowych powierzchniach próbnych stwierdzono w mozaice dolin małych rzek, pól, pastwisk i lasów na Równinie Kurpiowskiej, np. w roku 1989 na 490 km2 we wschodniej jej części stwierdzono 33-37 par lęgowych (6,7-7,5 p/100 km2) – A. Górski. W tym samym roku, na 216 km2 leśnego krajobrazu we wschodniej części Puszczy Pilickiej zarejestrowano 11 par (5,1 p/100 km2, Sosnowski i Chmielewski 1997), ale wcześniej, w roku 1982 na tej powierzchni odnotowano najwyższe w regionie zagęszczenie lęgowej populacji kraski, wynoszące 11,1 p/100 km2 (Dombrowski et al.1998). Na powierzchniach w krajobrazie rolniczym wykazano niższe zagęszczenia. Na powierzchni 150 km2 pod Siedlcami w roku 1978 stwierdzono zagęszczenie 3 p/100 km2 (H. Kot, A. Dombrowski, M. Szymkiewicz). Zbliżone były zagęszczenia w dolinach rzek: 3,4 p/100 km2 w roku 1983 w dolinie Wisły pod Maciejowicami na powierzchni próbnej 110 km2 oraz 2 p/100 km2 w dolinie Bugu pod Gródkiem (Dombrowski et al. 1998).

KraskaWędrówki. Wędrówka wiosenna, jak i jesienna są słabo zaznaczone. Przylot pierwszych ptaków na Nizinę Mazowiecką następował w ostatniej dekadzie kwietnia, a najwcześniejszej obserwacji dokonano w Puszczy Pilickiej 22.04.1969 (Sosnowski i Chmielewski 1996). Średnia data przylotu z 9 lat (1990-98) dla Równiny Kurpiowskiej to 3 maj (A. Górski). Najwcześniejsze stwierdzenie w Puszczy Białej było odnotowane 4.05.1988 (Dmoch i Dombrowski 1998), a w Puszczy Kozienickiej 3.05.1982 (S. Wąsik). Przylot ostatnich ptaków obserwowano 26.05.1992 w Siwikach (gm. Zbójna, woj. podlaskie) i tego samego dnia w Zalasie (gm. Łyse, woj. mazowieckie - A. Górski) oraz 25.05.1984 w Puszczy Pilickiej (Sosnowski i Chmielewski 1996). Wyjątkowe są obserwacje wysokiego przelotu krasek, np. 20.05.1988 w Puszczy Białej widziano 6 ptaków przelatujących wysoko w kierunku N-E (W. Walankiewicz, P. Jabłoński) a 12.05.1995 pod Modlinem obserwowano wysoki przelot 1 osobnika w kierunku NE (M. Maniakowski).

Początek odlotu jest trudny do odróżnienia od koczowań polęgowych, zwłaszcza na obszarach gniazdowania. Największe stado (14 os. – 12 ad. i 2 juv.) odnotowano 23.07.1990 k. Kierzkowca (gm. Turośl, woj. podlaskie – A. Górski), ponadto 13 lub 14 ad. 5.08.1997 w Puszczy Kozienickiej i tamże 13 os. (12 ad. i 1 juv.) 10.08.1994 (Rębiś 1998). Również w okresie letnim odnotowano stado 9 ptaków (8 ad. i 1 juv.) 26.07.1990 k. Stanisławowa (gm. Zbójna, woj. podlaskie – A. Górski). Nieliczne są obserwacje krasek w czasie długodystansowej wędrówki jesiennej, np. nad Wisłą 2 ad. 5.08.1984 k. Kobylnicy (gm. Maciejowice, woj. mazowieckie – A. Dombrowski) i 1 ad. 3.09.1975 także k. Kobylnicy (T. Wesołowski) oraz tego samego dnia 1 ad. k. Stoczka Łukowskiego (T. Wesołowski).

Przypuszczalnie pierwsze ptaki odlatują już na początku drugiej dekady sierpnia. Odlot kończył się w trzeciej dekadzie września. Jeszcze 1.10.1996 odnotowano 4 os., a ostatniego ptaka (młodocianego) obserwowano w Puszczy Kozienickiej 6.10.1996 (Rębiś 1998). Przelotne ptaki pojawiały się w różnych miejscach regionu, np. 20.05.2005 pod Markami (S. Kraska).

Andrzej Górski, Andrzej Dombrowski, śp. Jerzy Sosnowski

Streszczenie
Skrajnie nieliczny gatunek lęgowy i przelotny. W roku 2005 wykazano 35-39 par (w latach 1985-88 występowało 164-200 par). Kraska preferowała tereny otwarte o urozmaiconej strukturze: mozaika pastwisk, łąk, na granicy z gruntami ornymi, w pobliżu niewielkich fragmentów lasów lub kęp zadrzewień. Największa populacja (33-37par) zasiedlała Równinę Kurpiowską. Na krajobrazowych powierzchniach próbnych wykazywano od 2 do 11 par/100km2 w latach 80. XX w. Środkowa data przylotu z 9 lat (1990-98) dla Równiny Kurpiowskiej to 3.05. Najwcześniejszy pojaw odnotowano 22.04.1969 a najpóźniejszy 6.10.1996. Największe stado (14 os.) stwierdzono 27.07.1990.

Literatura
Andrzejewski R., Pielowski Z., Wasilewski A. 1957. Osobliwości fauny Puszczy Kampinoskiej. Chrońmy Przyr. Ojcz.13, 4: 23-29.
Cieślak M., Piasecki K. 1981. Awifauna Puszczy Kozienickiej i jej okolic. Biuletyn Kwartalny RTN 18: 9-20.
Cygan J.P., Kowalski M., Olech B., Sierakowski K., Wasilewski A. 2004. Awifauna lęgowa. Kampinoski Park Narodowy, tom I: 621-636.
Dmoch A., Dombrowski A. 1998. Kraska (Coracias garrulus) w Puszczy Białej. Kulon 3: 55-66.
Dmoch A., Cieśluk P., Godlewski M., Kozik R., Wyszyński R. 2003. Awifauna wschodniej części Puszczy Białej. Kulon 8: 15-45.
Dombrowski A., Górski A., Sosnowski J., Chmielewski S. 1998. Kraska (Coracias garrulus) na Nizinie Mazowieckiej. Kulon 3: 3-16.
Górski A., Dombrowski A., Kot H. 1995. Program aktywnej ochrony kraski. MTOF. Siedlce.
Górski A. 2005. Monitoring kraski na terenie województwa mazowieckiego w roku 2005. Kraska 12: 23-24.
Rębiś M. 1998. Kraska (Coracias garrulus) w Puszczy Kozienickiej. Kulon 3: 66-73.
Rzępała M, Górski A. 2006. Ochrona kraski na Mazowszu. Kraska, 13: 29-31.
Sosnowski J., Chmielewski S. 1996. Breeding biology of the Roller Coracias garrulus in Puszcza Pilicka Forest (Central Poland). Acta Orn. 31:119-131.
Sosnowski J., Chmielewski S. 1997. Spadek liczebności kraski Coracias garrulus w zachodniej części Mazowsza i na Kielecczyźnie. Przegl. Przyr. 8: 163-172.
Taczanowski W. 1882. Ptaki krajowe, tom I. Warszawa.

Pogoda w regionie - stacja klimatyczna Inowłódz

Ilość odwiedzin

1676344
DzisiajDzisiaj274
WczorajWczoraj648
TydzieńTydzień1905
MiesiącMiesiąc9937
M-STO