Status. Średnioliczny gatunek lęgowy (38 000-42 000 par) i regularnie, ale nielicznie zimujący.

Środowisko. Potrzeszcz zasiedlał w okresie lęgowym otwarty krajobraz rolniczy z alejami drzew, niewielkimi ich kępami oraz pojedynczymi krzewami i drzewami, wyraźnie unikając sąsiedztwa lasów. Szczególnie preferowane były płaty łąk i odłogów w otoczeniu gruntów ornych (Goławski i Dombrowski 2002, Dombrowski i Goławski 2004). Preferencje odłogów i muraw napiaskowych wykazali Brauze i Kurkowski (2009). W dolinach rzek spotykany był głównie na ich skraju (taras nadzalewowy) na granicy łąk i gruntów ornych położonych już na obszarach wysoczyznowych. Tylko wyjątkowo spotykano lęgowe pary na tarasie zalewowym na osuszonych łąkach, np. w dolinie Bugu (Chmielewski et al. 2004) lub w dolinie Wisły (A. Dombrowski). Znacznie więcej stanowisk wykryto w dolinach małych rzek z wąskim pasem łąk i pastwisk w pobliżu gruntów ornych. Ponadto spotykano lęgowe ptaki na skraju osiedli wiejskich (przyzagrodowe sady, odłogi). Wyjątkowa była obserwacja we wsi pod Łukowem, w której odnotowano w roku 2008 lęgową parę w ogrodzonym rzadko koszonym trawniku w obrębie posesji (AD).

Zimą był spotykany w szerokim spektrum siedlisk: peryferia miast, osiedla wiejskie, odłogi, ścierniska, łąki i pastwiska.

Rozmieszczenie i liczebność. Występował na całym obszarze Niziny Mazowieckiej, odznaczając się zróżnicowaną liczebnością populacji lęgowych w zależności od lokalnych warunków środowiskowych. Znaczną populację wykryto na obszarach położonych na północ od Działdowa, natomiast w północno-wschodniej części Niziny Północnomazowieckiej (Równina Kurpiowska), populacja potrzeszcza była mniej liczna, jakkolwiek rozproszone pojedyncze pary lub niewielkie skupienia (3-4 pary) spotykano na większych płatach krajobrazu rolniczego do Dylewa i Kadzidła (AD). Najdalej na północ pojedynczego śpiewającego samca, przypuszczalnie nielęgowego, spotkano pod Lemanem (A. Dmoch). Nie jest dokładnie poznana granica zwartej populacji lęgowej na Równinie Kurpiowskiej oraz we wschodniej części Wzniesień Mławskich.

Zasięg tego gatunku na wschodzie (Nizina Południowopodlaska) dochodzi również do granic regionu, przy czym potrzeszcz jest tu wyraźnie liczniejszy niż na północno-wschodnim skraju regionu. Na Nizinie Środkowomazowieckiej wyraźnie unikał niektórych rejonów, np. w Kotlinie Warszawskiej, w sąsiedztwie Puszczy Kampinoskiej wykryto zaledwie kilka stanowisk (Cygan et al. 2004), a w Warszawie dla końca lat 1990. Luniak et al. (2001) podają tylko jedno prawdopodobne stanowisko na obrzeżu lotniska Okęcie.

Zmiany rozmieszczenia i liczebności. Taczanowski (1888) uważał potrzeszcza za gatunek rozpowszechniony, chociaż niezbyt liczny. Przypuszczalnie do końcu XX w., rozmieszczenie tego gatunku nie zmieniło się. Natomiast o zmianach liczebności możemy tyko wnioskować na podstawie danych z powierzchni próbnych wyznaczonych w ostatnich dekadach.

PotrzeszczW krajobrazie rolniczym, odznaczających się wzrostem udziału odłogowanych gruntów, odnotowano wyraźny wzrost liczebności tego gatunku w różnych mezoregionach. Na tarasie nadzalewowym Doliny Środkowej Wisły pod Otwockiem wzrost ten był prawie 2-krotny (uwzględniając łącznie pow. Sobienie i Dziecinów) pomiędzy rokiem 1984 (35) a 2000 (67) – Dombrowski i Goławski (2002). Natomiast na powierzchniach o bardziej stabilnej strukturze użytkowania gruntów nie wykazano znaczących zmian wielkości lęgowej populacji potrzeszcza. Sytuacja taka dotyczyła pow. Paprotnia na Wysoczyźnie Siedleckiej, gdzie w latach 1979 i 1996 stwierdzono odpowiednio 29 i 32 pary, jakkolwiek w roku 2000 nastąpił tu wyraźny spadek liczby terytoriów do 23 (M. Szymkiewicz, Goławski et al. 2001). Największy spadek liczebności odnotowano na powierzchni Pluty, gdzie w roku 1978 występowało 26,5 pary, podczas gdy w roku 2002 tylko 7 (H. Kot). Znaczny spadek liczebności wykazano w bezpośrednim sąsiedztwie Siedlec na powierzchni Pruszyn z dominacją otwartych pól, gdzie w latach 1977-1979 doliczono się 11-12,5 terytoriów (H. Kot, Białek 1981), w roku 1980 tylko 7 (Białek 1981), w roku 2000 i 2004 – zaledwie po 4 terytoria (AD, H. Kot). Znamienne, że na silnie zróżnicowanej powierzchni Stok Lacki położonej w bezpośrednim sąsiedztwie powierzchni Pruszyn, liczebność potrzeszcza utrzymywała się w latach 1977-1980 oraz 2000 i 2004 na niskim, ale stałym poziomie 3-5 par (H. Kot, Białek 1981, AD).

Pomimo lokalnych wahań liczebności należy uznać ten gatunek za odznaczający się stabilną liczebnością z silnymi wahaniami po zimach z długo trwającą pokrywą śniegową. Natomiast lokalnie może dochodzić do spadku lub wzrostu liczebności w zależności od zmian w strukturze użytkowania gruntów.

Przyczyny zmian liczebności. Liczebność potrzeszcza może się obniżać znacząco po surowych zimach. Przypuszczalnie mogło dojść do takiej sytuacji po wyjątkowo długim, śnieżnym sezonie 2005/2006 w dolinie Wisły. Odnotowano tu zaskakująco wysoki spadek liczebności tego gatunku na pow. Podwierzbie w tarasie zalewowym Wisły, gdzie z 17 par w roku 1983 przetrwała w roku 2006 tylko jedna (!), pomimo braku znacznych zmian w strukturze użytkowania gruntów (AD). Za lokalne wzrosty liczebności odpowiadały zmiany w strukturze siedlisk a szczególnie korzystny okazał się wzrost odłogowania gruntów (Dombrowski i Goławski 2002). Jednak po dłuższym okresie w wyniku postępującej sukcesji może następować spadek liczebności tego gatunku unikającego wyższych zadrzewień.

Natomiast trudna jest interpretacja silnego spadku liczebności tego gatunku w ostatniej dekadzie na powierzchniach krajobrazowych pod Siedlcami (Goławski et. al. 2001, H. Kot).

Zagęszczenia w okresie lęgowym. Na powierzchniach w krajobrazie rolniczym (mozaika polno-leśna) wykazywano - w zależności od lesistości oraz udziału trwałych użytków zielonych i odłogów - od 0,1 do 3,6 p/km2. W dolinach rzek stwierdzano od 0,3 do 5,5 p/km2 (tab. 67-07) a w krajobrazie podmiejskim pod Łomiankami – 2,1 p/km2 (Kot 1988). Na wybranym fragmencie krajobrazu leśno-polnego Puszczy Pilickiej wykazano zaledwie 0,1 p/km2 (D. Topolski w druku).

Średnie zagęszczenie dla 19 powierzchni próbnych w latach 1999-2008 w rolniczym krajobrazie polno-leśnym z dominacją gruntów ornych wyniosło 1,5 p/km2, podczas gdy analogiczna wartość dla 3 powierzchni badanych w okresie 2000-2006 w rolniczym krajobrazie dolinnym (również zdominowanym przez grunty orne) wyniosła 2,7 p/ km2.

Najwyższe zagęszczenie wykazano pod Otwockiem w roku 2000 w silnie przekształconym tarasie nadzalewowym Wisły, z dominującym udziałem gruntów ornych na glebach najwyższej bonitacji i znacznym udziałem odłogów i łąk (pow. Dziecinów – tab. 67-07).

Tabela 67-07. Zagęszczenia potrzeszcza Miliaria calandra w różnych środowiskach Niziny Mazowieckiej w latach 1977-2008.

Środowisko

 

Mezoregion,
nazwa
powierzchni

Wielkość (km2)

Lata badań

Liczba kontroli

Zagęszczenie (par/1 km2)

Autor

Krajobraz rolniczy

polno-leśny

Równina Kurpiowska

Kadzidło

9,0

2007

7

0,1

A. Dombrowski

 

Dylewo

9,0

2004

4

0,8

A. Dombrowski

Sachalin

9,0

2004

4

0,3

A. Dombrowski

Wysoczyzna Płońska

Gralewo

12,0

2005

4

2,3

A. Dombrowski

Wzniesienia Mławskie

Żuromin

10,5

2008

6

3,4

Brauze i Kurkowski (2009)

Michalinowo

9,0

2008

10

1,0

P. Pagórski

Wysoczyzna Ciechanowska

Ciemniewo

9,0

2008

10

3,2

M. Murawski

Wysoczyzna Siedlecka

Pruszyn

11,2

1977

8

1,0

H. Kot

 

 

11,2

1978

8

1,1

H. Kot

11,2

1979

8

1,0

Białek (1981)

11,2

1980

8

0,6

Białek (1981)

11,2

2004

6

0,3

H. Kot

Stok Lacki

6,5

1977

8

0,5

H. Kot

6,5

1978

8

0,5

H. Kot

6,5

1979

8

0,6

Białek (1981)

6,5

1980

8

0,5

Białek (1981)

6,5

2004

6

0,8

H. Kot

Pluty

10,2

1978

9

2,6

H.Kot

10,2

2002

7

0,7

H.Kot

Ogrodniki

11,0

1978

6

0,2

Dombrowski (1980)

11,0

1979

10

0,1

Dombrowski & Goławski (2002)

Paprotnia

18,0

1979

6

1,6

M Szymkiewicz

18,0

1982

10

1,5

Szymkiewicz (2003)

18,0

1996

10

1,8

Goławski & Dombrowski (2004)

18,0

2000

6

1,3

Goławski et.al (2001)

Wojnów

9,0

2003

6

3,6

A. Dombrowski

Łysów

9,0

2004

5

3,2

A. Dombrowski

Chromna

9,0

2004

6

0,6

A. Dombrowski

Brzozów

9,0

2004

6

1,0

A. Dombrowski

Joachimów

9,0

2004

5

1,0

A. Dombrowski

Równina
Łukowska

Czerśl

12,0

1979

6

0,5

Z. Adamczyk, H. Kot

 

 

12,0

1980

7

0,3

12,0

1981

7

0,5

Stanin

9,0

1983

7

0,2

A. Dombrowski

9,0

2003

7

0,3

Równina Piotrkowska

Brzustów

12,0

1999

10

1,8

D. Topolski

Wysoczyzna Rawska

Kłopoczyn

9,0

2004

8

0,3

S. Chmielewski

Równina Radomska

Gzowice

9,0

2008

6

3,1

M. Łukaszewicz,

R. Kuropieska

Krajobraz leśno-polny

Równina Piotrkowska

Puszcza Pilicka

Stefanów

18,0

1999

10

0,1

D. Topolski

Krajobraz rolniczy dolinny

Dolina Wisły Środkowej
Taras nadzalewowy
Wisły

Sobienie

10,0

1984

6

1,6

 

Dombrowski & Goławski (2002) 

 

 

 

 

10,0

2000

6

2,6

Dziecinów

7,5

1984

6

2,5

Dombrowski & Goławski (2002)

7,5

2000

6

5,5

Dolina Wisły Środkowej
Taras zalewowy
Wisły
 

10,6

1983

6

1,6

A. Dombrowski

Podwierzbie

10,6

2006

4

0,1

A. Dombrowski

Kotlina Warszawska

Łomianki – OL

2,9

1981

6

1,2

Kot (1988)

Łomianki – AL

10,8

1981

6

0,3

Kot (1988)

Krajobraz rolniczy podmiejski

Kotlina Warszawska

Łomianki – SS

3,4

1981

6

2,1

Kot (1988)

Występowanie w okresie pozalęgowym. Po zakończeniu sezonu lęgowego obserwowano łączenie się rodzin w nieduże stadka (10-15 os.) już na początku sierpnia, ale tworzenie większych stad następowało dopiero w połowie listopada, np. 12.11.2005 stado 150 os. pod Jaktorowem (D. i J. Gawrońscy) oraz pomiędzy 14.11. a 5.12.2004 stado 160 os. pod Mławą (K. Antczak, P. Pagórski). Niekiedy tworzenie stad znacznie się opóźniało, np. w czasie wyjątkowo ciepłej jesieni w latach 2000 i 2006 – aż do początku grudnia notowano śpiewające samce (AD).

PotrzeszczPotrzeszcz zimuje regularnie, jednak w północnej i wschodniej części regionu wyraźnie mniej licznie i w zmiennej liczebności - w zależności od przebiegu zimy. W surowe zimy przy długotrwałej pokrywie śniegu, duże stada spotykano tylko w zachodniej części regionu, np. 117 ptaków 25.01.1997 pod Grodziskiem Mazowieckim (M. Maniakowski). Na wschodzie, tak duże zimujące stada obserwowano wyłącznie w czasie łagodnych sezonów, np. 3.12.1990 – 100 ptaków pod Przesmykami na Wysoczyźnie Siedleckiej (AD). Największe zimujące stada odnotowano na odłogowanych polach pod Mławą: 450 os. 20.12.2009 (K. Antczak i M. Murawski); 350 os. 28.12.2007 (P. Pagórski) i 300 os. 28.12.2008 (K. Antczak, J. Tonkiel, S. Skrobiński). Znamienne, że gatunek ten był odnotowany w zagęszczeniach sięgających jedynie 0,4 os/km2 lub w ogóle nie występował w trakcie badań zimowania ptaków w otwartym krajobrazie rolniczym Wysoczyzny Siedleckiej (Dombrowski 2001, Kasprzykowski i Goławski 2003, Goławski i Kasprzykowski w przyg.). Natomiast jednorazowe kontrole na 7 fragmentach (300-350 ha) o łącznym areale 2150 ha otwartego krajobrazu rolniczego pomiędzy Wisłą a Bugiem, przeprowadzone na przełomie 2003/2004, wykazały obecność tego gatunku tylko na 3 powierzchniach – łącznie zaledwie 19 ptaków, co daje średnie zagęszczenie 0,9 os./km2 (AD). Jednak w krajobrazie rolniczym (również bez osiedli) położonym w płd.- zach. części regionu (pod Tomaszowem Mazowieckim) w sezonie 2001/2002, wielokrotne liczenia na 3 powierzchniach próbnych wykazały 1,9; 2,6 i 3,6 os./km2 (Dzierżanowski 2004). Z kolei w czasie mroźnego sezonu 2003/2004, na powierzchni 167 ha (bez osiedli ludzkich), wykazano średnio 3,4 os./km2 (Dzierżanowski 2004). Uwzględniając jednak powierzchnie krajobrazu obejmujące osiedla wiejskie, średnie zagęszczenia były wyższe i wynosiły 2,8, 5,1 i 11,4 os./km2 (Dzierżanowski 2004). Ponadto wykazany tam na większości kontroli a wartości zagęszczeń, jakkolwiek zróżnicowane w zależności od struktury siedlisk, to były jednak prawie 10-krotnie wyższe niż wykazane w trakcie analogicznych badań w tym samym sezonie we wschodniej części regionu. Na silnie zróżnicowanej powierzchni (300 ha) pod Siedlcami w sezonie 2003/2004 wykazano średnie zagęszczenie 0,4 os./km2 (Dombrowski 2004).

Osiedla wiejskie okazały się ważnym środowiskiem zimowania potrzeszcza. Najwyższe zagęszczenia wykazano w tym środowisku w płd.-zach. części regionu, pod Tomaszowem Mazowieckim w sezonie 2001/2002: 5 os./10 ha i 14,5 os./10 ha (Dzierżanowski 2004). Tak wysokich zagęszczeń we wsiach na wschodzie Niziny Mazowieckiej nie stwierdzono, a wręcz nie był odnotowany w trakcie zim z pokrywą śniegową (np. Dombrowski 2001). W styczniu 2005 w trakcie jednorazowych kontroli wykonanych w 13 wsiach pod Siedlcami, był stwierdzony tylko w jednej (stado 10 os., AD).

Najrzadziej potrzeszcz był stwierdzany zimą w dolinach rzek, bowiem w dekadzie 1984-1993 w trakcie jednorazowych liczeń styczniowych wzdłuż rzek środkowo-wschodniej części regionu, był odnotowany tylko w 6 sezonach (łącznie 52 os., a średnie zagęszczenie zaledwie 0,8 os./100 km; Jędrzejewski 2000). Analiza wyników styczniowych liczeń w dolinach rzek z lat 1995-1997 wykazała znaczące różnice zagęszczenia potrzeszcza pomiędzy płd.-zach. częścią regionu (dorzecze Pilicy i Bzury – łącznie 1430 km: 7,7 os./100 km; n=110) a płn.-wsch. (dorzecze Bugu i Narwi – łącznie 1760 km: 1,1 os./100 km; n=19).

Ptaki w łagodne zimy powracały na lęgowiska w północnej i wschodniej części regionu w drugiej dekadzie lutego, ale w ostre zimy – dopiero w końcu tego miesiąca. Regularne liczenia na długim transekcie pod Przesmykami (Wysoczyzna Siedlecka) wykazały powrót większych stad (35-40 os.) dopiero 24.02 (1991) – AD. Rozpad największych  zimujących stad następował w zachodniej części regionu już w końcu lutego (Dzierżanowski 2004), po czym widywano stada liczące tylko do 40 ptaków. Natomiast we wschodniej części regionu następowało to dopiero na przełomie marca i kwietnia.

Największe noclegowisko (130 os.) stwierdzono w dolinie Rawki pod Bolimowem 9.03.2008 (M. Nowicki) oraz 120 os. 15.03.2010 pod Jaktorowem (D. i J. Gawrońscy). Częste były spotkania stad potrzeszcza jeszcze połowie kwietnia, np. 14.04 2008 stado 16 os. pod Ciechanowem (M. Murawski). Interesujące, że niewielkie stada spotykano jeszcze w końcu kwietnia, np. 35 os. pod Mławą 30.04. 2005 (P. Pagórski) oraz 30 os. na noclegowisku na stawach w Kotuniu pod Siedlcami 25.04.1977 (AD). Ponadto, śpiewające samce pojawiały się na niektórych stanowiskach dopiero w 2. połowie maja. Sytuację taką odnotowano na często kontrolowanych powierzchniach próbnych we wschodniej i północnej części regionu (AD, H. Kot).

Andrzej Dombrowski

Literatura
Białek J. 1981. Wybiórczość środowiskowa trzech gatunków trznadli – Emberiza (Linnaeus 1758) w krajobrazie rolniczym pod Siedlcami, M. Sc. thesis, WSR-P Siedlce.
Brauze T., Kurkowski Ł. 2009. Znaczenie nieużytków dla awifauny krajobrazu rolniczego. W: Ogólnopolska Konferencja Ornitologiczna w 190. rocznicę urodzin Władysława Taczanowskiego. Ptaki – Środowisko – Zagrożenia. Streszczenia, Lublin 17–20 września 2009.
Chmielewski S., Dombrowski A., Smoleński T., Zawadzki J. 2004. Awifauna lęgowa doliny dolnego Bugu. Kulon 9: 3-37.
Chmielewski S., Kusiak P., Sosnowski J. 1993. Awifauna tarasu zalewowego dolnej Pilicy. Not. Orn. 34: 247-276.
Cygan J.P., Kowalski M., Olech B., Sierakowski K., Wasilewski A. 2004. Awifauna lęgowa. Kampinoski Park Narodowy, tom I: 621-636.
Dmoch A., Cieśluk P., Godlewski M., Kozik R., Wyszyński R. 2003. Awifauna wschodniej części Puszczy Białej. Kulon 8: 15-45.
Dombrowski A. 1980. Niektóre aspekty występowania ptaków w krajobrazie rolniczym południowego Podlasia, M. Sc. thesis, WSR-P, Siedlce.
Dombrowski A. 2001. Zimowanie ptaków na polach Wysoczyzny Siedleckiej. Kulon 6: 90-92.
Dombrowski A. 2004. Zimowanie ptaków w silnie zróżnicowanym krajobrazie rolniczym pod Siedlcami. Kulon 9: 217-219.
Dombrowski A., Goławski A. 2002. Changes in numbers of breeding birds in an agricultural landscape of east-central Poland. Vogelwelt 123: 79-87.
Dombrowski A., Goławski A. 2004. Znaczenie odłogów w preferencjach środowiskowych wybranych gatunków lęgowych ptaków w krajobrazie rolniczym środkowej Polski. Not. Orn. 45: 83-90.
Dzierżanowski T. 2004. Trznadel Emberiza citrinella i potrzeszcz Emberiza calandra w krajobrazie rolniczym pod Lubochnią. Kulon:163-173.
Goławski A., Dombrowski A., Szymkiewicz M. 2001. Changes in numbers of the Corn Bunting (Miliaria calandra) in the agricultural landscape of central-eastern Poland. W: Tryjanowski P., Osiejuk T., S., Kupczyk M. (red.). Bunting studies in Europe: 123-127.
Goławski A., Dombrowski A. 2002. Habitat use of Yellowhammers Emberiza citrinella, Ortolan Buntings Emberiza hortulana, and Corn Buntings Miliaria calandra in farmland of east-central Poland. Ornis Fennica 79: 164-172.
Jędrzejewski M. 2000. Zimowanie ptaków legowych w dolinach wybranych rzek środkowo-wschodniej Polski w dekadzie 1984-1993. Kulon 5: 3-37.
Kasprzykowski Z., Goławski A. 2003. Zimowanie ptaków w otwartym krajobrazie rolniczym Wysoczyzny Siedleckiej w sezonie 2002/2003. Kulon 8: 21-25.
Kot H. 1988. Effect of suburban landscape structure on communities of  breeding birds. Pol. ecol. Stud. 14: 235-261.
Luniak M., Kozłowski P., Nowicki W., Plit J. 2001. Ptaki Warszawy 1962-2000. Atlas Warszawy. 8. IGiPZ PAN, Warszawa.
Szymkiewicz M. 1983. Awifauna lęgowa wybranego fragmentu krajobrazu rolniczego pod Siedlcami. Kulon 8: 77-87.
Taczanowski W. 1888. Spis ptaków Królestwa Polskiego, obserwowanych w ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu. Pam. Fizjogr., Warszawa, 8: 1-46.

 

Pogoda w regionie - stacja klimatyczna Inowłódz

Ilość odwiedzin

1701606
DzisiajDzisiaj24
WczorajWczoraj307
TydzieńTydzień24
MiesiącMiesiąc6947
M-STO